ပပ်ႉႁဵၼ်း ၾိင်ႈပိူင်ပၢၼ်မႂ်ႇ ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းမိူင်းတႆး/လွင်ႈသိူၵ်ႈသမ်ႇ (တွၼ်ႈသွင်)

ၶေႃႈပွၼ်ႈၸႂ်

ပေႃးမီးၵူၼ်းသွင်ၵေႃႉၵေႃႈ လွင်ႈသိူၵ်ႈသမ်ႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉမီးမႃးယဝ်ႉ၊ လွင်ႈသိူၵ်ႈသမ်ႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢမ်ႇၵွမ်ႉလူၺ်ႈသူပ်းၵႂၢမ်း၊ ယင်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈၼႃႈတႃတူဝ်ၶိင်း လႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈတေႃႇၵၼ် ႁႂ်ႈပေႃးၸၢင်ႈယူႇႁွမ်းၸွမ်းၵၼ်လႆႈ ၵတ်းယဵၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းၵႂႃႇတၢင်းၼႃႈလူးၵွၼ်ႇ။

ပိူင်သိူၵ်ႈသမ်ႇၵၼ် ၼႂ်းၶွပ်ႇဝူင်းၵူၼ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်ၼႆႉ မီးၵႂၢမ်းႁွင်ႉဝႃႈ”ယဵၼ်ႇငႄႈ”(ETIQUETTE)။ ယဵၼ်ႇငႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼိုင်ႈလႄႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼိုင်ႈ တီႈၼိုင်ႈလႄႈတီႈၼိုင်ႈ၊ မိူင်းၼိုင်ႈလႄႈမိူင်းၼိုင်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်၊ မီးၵႂၢမ်းထုင်းတႆးလၢတ်ႈဝႃႈ “ၽႅဝ်မိူင်းလႂ် ဢဝ်မႆႉမိူင်းၼၼ်ႉႁဵတ်းတွၵ်ႇ” ပွင်ႇဝႃႈၽႅဝ်မိူင်းလႂ်ၵေႃႈ လူဝ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်းယဵၼ်ႇငႄႈပိူၼ်ႈသေ တိုဝ်းၵမ်ၸွမ်း၊ မၢင်ပွၵ်ႈယဵၼ်ႇငႄႈႁဝ်း သၢင်ႇထုၵ်ႇတႃႇၶွပ်ႇဝူင်းႁဝ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇတႃႇၶွပ်ႇဝူင်းပိူၼ်ႈၵေႃႈမီး။တီႈတႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇထွတ်ႇၶႅပ်းသေၶဝ်ႈႁိူၼ်းပိူၼ်ႈလႆႈ။ၵူၺ်းၵႃႈတႃႇၵူၼ်းမိူင်းတႆးၵမ်ႉပႃႈၼမ် သမ်ႉလူဝ်ႇလႆႈထွတ်ႇ၊ ပေႃးၵူၼ်းမိူင်း တႆးႁဝ်းႁူပ်ႉၵၼ် တူင်ႉတၵ်ႉထၢမ်တူၺ်းဢႃႇယုၸူဝ်ႈၶုပ်ႇၵၼ်ၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈမီးလွင်ႈသႂ်ႇၸႂ်ၼိူဝ်ၵၼ်၊ ၵူၼ်းၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ်သမ်ႉ ပေႃးထၢမ်ၵၼ်ၼင်ႇၼႆ ၶႆႈဝႃႈလိူင်းၼႆယဝ်ႉ။

ယဵၼ်ႇငႄႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းတေႃႇၵူၼ်း ယူႇသဝ်းၸွမ်းၵၼ်လႆႈ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶွပ်ႇဝူင်းၵူၼ်းမိူင်း ၸိုၼ်ႈလီ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်ၶဝ်ႈၸႂ်ၽိတ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ မွတ်ႇႁၢႆၵႂႃႇ၊ မၼ်းဢမ်ႇပွင်ႇဝႃႈ ႁဝ်းၼႆႉ ဢွၼ်ႇဢႄးတူၵ်းတႅမ်ႇ၊ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈပိူၼ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း ၼပ်ႉထိုဝ်ယုမ်ႇယမ်ႁဝ်းမႃး၊ ၵွပ်ႈဝႃႈထုင်းၵူၼ်းၼႆႉ ပေႃးႁဝ်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈပိူၼ်ႈၼပ်ႉထိုဝ်ႁဝ်း ႁဝ်းလူဝ်ႇၼပ်ႉထိုဝ်ပိူၼ်ႈဢွၼ်တၢင်း၊ ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇပိၼ်ႇပႆႇၵၼ်ဝူင်ႈၵၢင်ၵူၼ်း။

(ၵ) လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈပတ်းပိုၼ်ႉ

1. သိူၵ်ႈသမ်ႇၵူၼ်းထၢၼ်ႈပၢၼ်လႂ်ဢမ်ႇဝႃႈ -
   1. လူဝ်ႇမီး ၾၢင်ႁၢင်ႈၼႃႈတႃဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇယဵၼ်ႇငႄႈ သႂ်ႇၶူဝ်းၼုင်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈမူတ်းသႂ်။
   2. ၵႂၢမ်းဢုပ်ႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ႁႂ်ႈမီးတီႈယိပ်းတီႈၵမ် တီႈလမ်ႇလွင်ႈ၊ ႁႂ်ႈမီးလွၵ်းပိူင်၊ ယႃႇၽူႇလူမ်းၶႂၢၵ်ႈယႂ်ႇ။
   3. ယႃႇဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၸၢင်ႈတမ်တႅင်းၶိတ်ႈပၢႆႇ(SATIRIZE) လႄႈ ၸိၼႄး ႁႃတၢင်းၽိတ်းသႂ်ႇပိူၼ်ႈ (ACCUSE)။
   4. ထၢၼ်ႈၵူၼ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၽႃႇသႃႇ သႃႇၼႃႇ ဢမ်ႇလိူၵ်ႈ လူဝ်ႇႁၵ်ႉႁူမ်ၸူမ်း တွၼ်ႈယႃႇႁႂ်ႈမီးလွင်ႈႁပ်ႉတွၼ်ႈၵၼ် ၵတ်းၵတ်းသႃးသႃး(COLD RECEPTION)၊ ယႃႇႁႂ်ႈၵိူမ်ႈလိူမ်ႈလုပ်ႈၵူၼ်ႈ(FLATTER) ၵၼ်လူၼ်ႉလိူဝ်။
   5. လူဝ်ႇမေႃဢဝ်တီႈယူႇတီႈၼင်ႈ ဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းၸၼ်ႉထၢၼ်ႈတူဝ်ၵဝ်၊ ယႃႇပေမိုင်ႉၶႂ်ႈလႆႈတၢင်းၸမ်ၸႂ်လႄႈ လႃႈလီႈၶဝ်ႈႁႃၸူးၵူၼ်းၸၼ်ႉသုင်လိူဝ်ႁဝ်း။
2. လူဝ်ႇမေႃၸၵ်းၽႄသေ သိူၵ်ႈသမ်ႇၸွမ်းလၢႆး 4 ပိူင် -
   1. ယွမ်းတူဝ်သေလႄႈ သိူၵ်ႈသမ်ႇ။
   2. ယူႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်သေလႄႈ သိူၵ်ႈသမ်ႇ။
   3. ယူႇၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းသ ေသိူၵ်ႈသမ်ႇ။
   4. ႁႃလၢႆးဢွင်ႇပေႉ(ပေႉပုၼ်ႈ)သေလႄႈ သိူၵ်ႈသမ်ႇ။
3. ဢၼ်လူဝ်ႇယွမ်းတူဝ်သေလႄႈ သိူၵ်ႈသမ်ႇၼႆႉ -
   1. ပေႃႈမႄႈတူဝ်ၵဝ်ႇ။
   2. သြႃႇၶူးဝႃးၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။
   3. သင်ႇၶႃႇရႁၢၼ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။
   4. ၽူႈၵေႃႉဢႃႇယုယႂ်ႇလိူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။
   5. ၽူႈမီးၸၼ်ႉၵၢၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း(တၼ်းႁဵင်း)ယႂ်ႇလိူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။
   6. ပေႃႈၼႃႉလုင်းဢၢဝ် ပီႈဢၢႆႈပီႈၼၢင်းၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵႂႃႇ။
4. ဢၼ်လူဝ်ႇယူႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်သေလႄႈ သိူၵ်ႈသမ်ႇၼႆႉ -
   1. လုၵ်ႈမေးၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။
   2. လုၵ်ႈၼွင်ႉပွင်ႈပၢႆၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။
   3. ဢူၺ်းၵေႃႉဢူၺ်းသေႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။
   4. ၽူႈၵေႃႉဢၼ်ၸၼ်ႉၵၢၼ်(တၼ်းႁဵင်း)ပဵင်းၵၼ်တင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။
5. ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈယူႇၼႂ်းၸၼ်ႉၵၢၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း(တၼ်းႁဵင်း)သေသိူၵ်ႈသမ်ႇ -
   1. ၸွမ်းလူၺ်ႈၼႃႈၵၢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇမီးဝႆႉ ပဵၼ်လိူင်ႈလိပ်းလိူင်ႈတၢႆ လိူင်ႈလီလိူင်ႈၸႃႉသေလႄႈ လႆႈသိူၵ်ႈသမ်ႇၼၼ်ႉၸမ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ဝႆႉၼႆႉ မီးပေႃႈမႄႈ ဢိၵ်ႇပႃး ရႁၢၼ်းသင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵူၺ်းယဝ်ႉ။
   2. လိူဝ်သေပူၵ်ႉၵူဝ်ႇ ဢၼ်ၵုင်ႇမုၼ်ငဝ်းယႂ်ႇလိူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇသွင်မဵဝ်းၼႆႉ တေလႆႈဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်တၼ်းႁဵင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေလႄႈ သိူၵ်ႈသမ်ႇၵႂႃႇ။
   3. ဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇလူင်လိုမ်းလႃးလႃးၼႆႉ ၾၢင်ႁၢင်ႈတူဝ်ၸႂ်သူပ်းၵႂၢမ်း တေလႆႈမီးတၢင်းယဵၼ်ႇငႄႈသေ သိူၵ်ႈသမ်ႇၸွမ်းလွင်ႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
6. ဢၼ်လူဝ်ႇႁႃလၢႆးဢွင်ႇပေႉ(ပေႉပုၼ်ႈ)သေ သိူၵ်ႈသမ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ယၢၼ်ႇသူႇၽူႈၶဵၼ်၊ ၽူႈၶဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မီးဝႆႉလၵ်ႉၶၼႃႇဢွင်ႇပေႉ ဢမ်ႇၼၼ် သုမ်းၵၢၼ်ႉၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး တေႃႇထိုင်မီးၽေးလိပ်းၽေးတၢႆ လႄႈ တီႈဢၼ်သိူၵ်ႈသမ်ႇၶဝ်ၼႆႉ တေလႆႈမီးသတိဝိရိယယႂ်ႇလူင်တႃႇသေႇသေ ၶတ်းႁႃလွင်ႈလၢႆးတႃႇတေဢွင်ႇပေႉၼိူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။

ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပိူင်သိူၵ်ႈသမ်ႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၶိူင်ႈတႅပ်းတတ်းၵႃႈၶၼ်ၵူၼ်းလႄႈ တေသိုပ်ႇသပ်းလႅင်းၵႂႃႇႁူဝ်ယွႆႈမၼ်းထႅင်ႈ။

(ၶ) လွင်ႈသိူၵ်ႈသမ်ႇပေႃႈမႄႈ - လုၵ်ႈလၢင်း

ၶေႃႈပွၼ်ႈၸႂ်

ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈလၢင်း လူဝ်ႇလႆႈႁူႉပွင်ႇႁၼ်ထိုင် လွင်ႈပေႃႈမႄႈလႆႈယၢပ်ႇတူဝ်ယၢပ်ႇၸႂ်သေ လဵင်ႉလူႁဝ်းမႃး လူဝ်ႇမီး ၸႂ်တႃႇတွပ်ႇတႅၼ်း ၵုင်ႇမုၼ်ၵႄးၸူးဢၼ်ၼႆႉသေ လုမ်းလႃးလဵင်ႉလူၶိုၼ်းပေႃႈမႄႈ။

ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈမႄႈၵေႃႈ ယႃႇႁႂ်ႈမီးၸႂ်ဝႃႈ “လဵင်ႉလုၵ်ႈတႃႇပဵၼ် ၶိူင်ႈဢႃႇမၶၢမ်ႇမိူဝ်ႈထဝ်ႈ” ၼႆၼၼ်ႉသေ လူဝ်ႇပၼ်ႁႅင်းလုၵ်ႈလၢင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၽွၼ်းလီ တႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း။

လၢႆးႁဵတ်လၢႆးသၢင်ႈ

လုၵ်ႈတေႃႇပေႃႈမႄႈ

1. လူဝ်ႇသႂ်ႇၸႂ်လွင်ႈယူႇသဝ်းတႃႇပေႃႈမႄႈၵူႈဝၼ်း။
   1. လုၵ်ႉၸဝ်ႉမႃး လူဝ်ႇတူၺ်းၼမ်ႉသုၵ်ႈၼႃႈ၊ ၼမ်ႉဢၢပ်ႇပၼ်၊ ပေႃးၵတ်းလၢင်ႈ လူဝ်ႇႁဵတ်း ၼမ်ႉဢုၼ်ႇပၼ်ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵႂႃႇ။
   2. ပေႃးပေႃႈမႄႈလုၵ်ႉဢွၵ်ႇတီႈၼွၼ်းယဝ်ႉ လူဝ်ႇတူပ်ႉၽႃႈၽဵဝ်ႈတီႈၼွၼ်း၊ ၵဵပ်းၵွၵ်းမၢၵ်ႇ ၽဵဝ်ႈၵွၵ်းယဵဝ်ႈ-ၸိူဝ်းၼႆႉ
   3. တူၺ်းၶူဝ်းၼုင်ႈပေႃႈမႄႈ တၢင်ႈၼႃတၢင်းမၢင်၊ ႁႂ်ႈသၢင်ႇထုၵ်ႇၸွမ်းဢုတုယႃႇသီႇၽွင်းယၢမ်း၊ ပေႃးၶူဝ်းၶႆးဢဝ်ၵႂႃႇသၵ်ႉတၢၵ်ႇႁႅင်ႈ၊ ပေႃးပဵၼ်လႆႈ ဢဝ်ၽၢင်တၢတ်ႈမေႃႈ တၢတ်ႈပၼ်ပႃးႁႂ်ႈႁႅင်ႈ။
   4. ထိုင်ယၢမ်းၵိၼ်ယႃႇႁႂ်ႈလုတ်ႈ၊ ၸွမ်းၼင်ႇတၢင်းၵိၼ်-ၵၢင်ၼႂ်ၶဝ်ႈဝၼ်းၶဝ်ႈၶမ်ႈ လူဝ်ႇတူၺ်းၸွမ်း ႁႂ်ႈပေႃႈမႄႈလႆႈၵိၼ်ၵုမ်ႇ။
   5. သႂ်ႇၸႂ်ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းတူၺ်းလွင်ႈယူႇလီပေႃႈမႄႈ၊ ပေႃးႁူႉႁၼ်မီးလွင်ႈဢမ်ႇယူႇလီၼၼ်ႉလူႇဢီႈယႃ ဢမ်ႇၼၼ်ႁႃမေႃယႃပၼ်ၵမ်းလဵဝ်။
   6. မိူဝ်ႈပေႃႈမႄႈၼွၼ်းလႄႈသင် လိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉလႄႈသင် ယႃႇပေဢူၼ်ဢၢၼ် ႁဵတ်းသဵင်မေႃးမႄး၊ ဢမ်ႇၼၼ် ယႃႇဢဝ်လွင်ႈသုၵ်ႉသၵ်ႉၸႂ် မႃးလၢတ်ႈၼႄႁဵတ်းၼႄ။
   7. လူဝ်ႇမေႃပတ်းၽဵဝ်ႈတီၼင်ႈတီႈၼွၼ်း တီႈပႆၶဝ်ႈႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်၊ ယႃႁႂ်ႈမီးၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၸၢင်ႈၵွင်ႉ ႁႂ်ႈၶဝ်လူမ်ႉသေလႆႈတၢင်းၸဵပ်းသႅပ်ႇ၊ လူဝ်ႇႁႂ်ႈၶဝ်ၸၢင်ႈၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇပႆၼႂ်းႁိူၼ်းငၢႆႈလူမ်သေ လွတ်ႈၽေး၊ မိူၼ်ၼင်ႇၶူဝ်လႆသုင်ၼႃႇ ၽၵ်းတူလဵၵ်ႉၼႃႇ လပ်းသိင်ႇၼႃႇ- ၸိူဝ်းၼႆႉလူဝ်ႇသႂ်ႇၸႂ်မႄးပၼ်ၸွမ်း။
2. ၸွႆႈထႅမ်ပေႃႈမႄႈ ၶတ်းသၢင်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၼႃႈႁိူၼ်း။
   1. လုၵ်ႈလၢင်းလူဝ်ႇႁူႉၵၢၼ် ဢၼ်ပေႃႈမႄႈႁဵတ်းယူႇ၊ ပေႃးပေႃႈမႄႈႁဵတ်းၼႃး ႁဝ်းလူဝ်ႇမေႃၸွႆႈလဵင်ႉ ဝူဝ်းၵႂၢႆးထႆၼႃး ၽုၵ်ႇသွမ်ႈႁႃၽိုၼ်း ႁႃၽုၼ်ႇဢမ်ႇၵႃး လူဝ်ႇမေႃၸွႆႈၶၢႆၶဝ်ႈ ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈၵႃႈယႂ်ႇ၊ တေၶၢႆပၼ်ၵႃႈလႂ် တီႈၽႂ်မိူဝ်ႈလႂ်ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉလူးၵွၼ်ႇ၊ ၼင်ႇႁိုဝ်ၶဝ်ႈႁူင်ႈၶဝ်ႈႁၢႆတေဢမ်ပေႃးမီးၼၼ်ႉ လူဝ်ၸွႆႈတူၺ်းပၼ်၊ ၸွႆႈႁႄႉလိုပ်ႈၼူၵ်ႉၼူ ဢၼ်မႃးၵိၼ်မႃးယႃႉ။ ပေႃးပေႃႈမႄႈပဵၼ်ၵူၼ်းၵႃႉၶၢႆ ႁဝ်းၵေႃႈလူဝ်ႇမေႃၸွႆးပၼ်လွင်ႈသိုဝ်ႉလွင်ႈၶၢႆ။
3. တေလႆႈၶဝ်ႈႁၢပ်ႇၵိုတ်ႉလွင်ႈငိုၼ်းၶဝ်ႈၼႃႈႁိူၼ်း
   1. ၸွႆးၽုၵ်ႇၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်၊ လဵင်ႉၵႆႇလဵင်ႉမူ၊ သၢၼ်ပဵတ်ႈသၢၼ်သွင်းၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းႁိူၼ်းလႄႈသင်၊ ဢဝ်ၶၢႆလႄႈသင် ႁႃၼိုၼ်းမႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇပုၼ်ႈတႃႇၼႃႈႁိူၼ်း။
   2. ပေႃးမီးၵၢၼ်ၼွၵ်ႈႁိူၼ်းသေ လႆးၼိုၼ်းလိူၼ်လႄႈသင်၊ ၵႃႉၶၢႆတၢင်းၼွၵ်ႈသေ လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းမႃးလႄႈသင် လူဝ်ႇၸွႆႈထႅမ်ပေႃႈမႄႈ၊ ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈတူဝ်ၵဝ်ႇႁႃလႆႈတူဝ်ၵဝ်ႇဢဝ်ၸႂ်ႉမူတ်းမူတ်း။
   3. ငိုၼ်းႁႃမႃးလႆႈၼၼ်ႉလီဢၢပ်ႈပၼ်ပေႃႈမႄႈသေ ႁႂ်ႈပေႃႈမႄႈတႅပ်ႈတတ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇၵႂႃႇ။
   4. လုင်ႈၼပ်ႉထိုင်ပေႃႈမႄႈ။
      1. ဢမ်ႇဝႃႈတီႈလႂ်ယၢမ်းလႂ် လူဝ်ႇမေႃဢွၼ်ၼွမ်းၵူမ်ႈၵွမ်း ၼပ်ႉထိုဝ်ၵူဝ်ယမ်ပေႃႈမႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇပၼ်ပေႃႈမႄႈၼင်ႈတီႈသုင် တၢင်းၼိူဝ်လႄႈသင်၊ ဢဝ်တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်လီဢၼ်ဝၢၼ် ပၼ်ၵိၼ်ဢွၼ်တၢင်းလႄႈသင်၊ လူဝ်ႇလူလွမ်လုမ်းလႃႈ၊ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတေႃႇပေႃႈမႄႈလူဝ်ႇဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ ယဵၼ်ႇငႄႈဢမ်ႇလီဢွၵ်ႇၾၢင်ႁၢင်ႈၸႂ်လမ်ဝႆႈၵမ်ႇ။
      2. ပေႃးပေႃႈမႄႈသင်ႇသွၼ်လူဝ်ႇထွမ်လီလီ၊ ပၼ်ပေႃႈမႄႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်းႁႂ်ႈပေႃးယဝ်ႉ၊ ယႃႇပေသႄႇၵႂၢမ်းၶတ်းၵႂၢမ်း၊ ႁၢင်ႈၾၢင်ႁႂ်ႈဢွၼ်ၼွမ်းၵူမ်ႈၵွမ်း၊ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈႁႂ်ႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ပေႃးႁၼ်ထိုင်ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇၵေႃႈ ႁႂ်ႈမေႃတူၺ်းၽွင်းယၢမ်းသေ ဝႆႉၸႂ်ၼိမ်ၼိမ်၊ ဝႆႉၼႃႈၸိုၼ်ႈသႂ်သေ သပ်းလႅင်းၼႄႁႂ်ႈပွင်ႇၸႂ်မႃး၊ ယႃႇပေပွင်ႉပေလႃႇပေႃႈမႄႈ။

တေႃႇလုၵ်ႈလၢင်း

လူဝ်ႇမေႃႁၵ်ႉလုၵ်ႈလၢင်းၽဵင်ႇပဵင်းမိူၼ်ၵၼ်၊ ဢမ်လီလိူၵ်ႈၼႃႈသေ ႁၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၵေႃႉယႂ်ႇၼမ်ၵေႇ။ ၼင်ႇႁိုဝ်လုၵ်ႈလၢင်းတေပဵၼ်ၵူၼ်းၶႅင်ႁႅင်းယူႇလီ လႅတ်းၽၢႆပၢႆးတူၼ်ႈၸႂ် ဢိၵ်ႇပႃးတူဝ်ၶိင်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇမေႃလဵင်ႉလူသင်ႇသွၼ်။

1. ဢမ်ႇလီလႆႈၽိတ်းထဵင်ၵၼ် ႁႂ်ႈလုၵ်ႈလၢင်းႁၼ်၊ ပႃႈၼႃႈလုၵ်ႈလၢင်းၼႆႉ လီလၢတ်ႈတေႃႇၵၼ် သိူၵ်ႇသမ်ႇၵၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈ တၢင်းႁၵ်ႉတၢင်းပႅၼ်းၵၼ်။ လူဝ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈႁိူၼ်းယေး ပဵၼ်တီႈသိူဝ်း ၸႂ်ဢုၼ်ႇၸႂ်ၶွင်လုၵ်ႈလၢင်း။
2. ယႃႇပေပႅတ်ႉလႅၼ်ယွၵ်ႇၸႂ်လုၵ်ႈလၢင်း၊ ပေႃးလုၵ်ႈယုမ်ႇယမ် ပေႃႈမႄႈၸင်ႇတေၸၢင်ႈသင်ႇသွၼ်ၶဝ်၊ ပေႃးပႅတ်ႉလႅၼ်ၶဝ်ၸိုင် ဝၢႆးၼႆႉတေဢမ်ႇၸၢင်ႈသင်ႇသွၼ်ၶဝ်၊ ပေႃးလွၵ်ႇၶဝ် ၶဝ်တေဢမ်ႇႁူႉ ဢၼ်လႂ်ထုၵ်ႇဢၼ်လႂ်ၽိတ်း၊ ႁဵတ်းၼၼ်သေ တေ “ၵူဝ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈ-ႁတ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈ” မႃး။
3. လူဝ်ႇမေႃတမ်းပိူင်ၵိၼ် ပိူင်ၼွၼ်း ပိူင်လဵၼ်ႈ ပိူင်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပၼ်ၶဝ်။ ပေႃးပေႃႈၵေႃႉဝၢင်းမႄႈၵေႃႉယႃႉ၊ ၵေႃႉၼိုင်ႈၸၼ်တၢင်းၼႃႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈတိုတ်ႉတၢင်းလင်ၸိုင် ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈလၢင်းၵႂင် ယူႇၵႄႈၵၢင်သေ ဢမ်ႇႁူႉဢၼ်လႂ်ထုၵ်ႇဢၼ်လႂ်ၽိတ်း။
4. လူဝ်ႇမေႃပၼ်သူးပၼ်တၢမ်ႇလုၵ်ႈလၢင်း တီႈပၼ်ၼၼ်ႉၼႆၵေႃႈ ႁႂ်ႈမၼ်းၵိုင်ႇတၢၼ်ႇၵၼ်တၢင်းလွင်ႈလီ လွင်ႈၸႃႉ။
5. လူဝ်ႇမေႃသွၼ်ပၼ်လုၵ်ႈလၢင်း ႁႂ်ႈမေႃမီးၸႂ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း၊ ႁႂ်ႈမေႃသႂ်ႇၸႂ်ၽွၼ်းလီတၢင်းၼမ်လိူဝ်သေတူဝ်ၵဝ်ႇ။ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈႁတ်းႁၢၼ်ၸုၼ်ႉပုၼ်ႈလီသုၼ်ႇတူဝ်တႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ်သေ မေႃဢဝ်ၵုင်ႇ ဢၼ်လႆးႁဵတ်းၽွၼ်းလီသုၼ်ႇႁူမ်ႈလႄႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း။
6. လူဝ်ႇမေႃႁႃပၼ်တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီၽွၼ်းလီ တႃႇတူဝ်ၶိင်းသေ သွၼ်ပၼ်လၢႆးၵိၼ်လႄႈပၼ်ႁဵင်းၵိၼ်။ လူဝ်ႇမေႃႁၢမ်ႈလႄႈႁႄႉၵင်ႈ ယႃႇႁႂ်ႈၵိၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီတႃႇတူဝ်ၵူၼ်း၊ သွၼ်ပၼ်ႁႂ်ႈႁူႉဝႃး ဢၼ်ၵိၼ်ၼၼ်ႉတႃႇတူဝ်ၶိင်းၶႅင်ႁႅင်း ၸၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼမ်လႄႈ မီးဢႃႇယုယိုၼ်းယၢဝ်း။ မီးၵုင်ႇမုၼ် တႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းလီၵေႃႉၼိုင်ႈ။
7. လူဝ်ႇသႂ်ႇၸႂ် ၼၵ်းၼႃလွင်ႈပၼ်ၺႃႇလိၵ်ႈလၢႆးၶဝ်၊ ပေႃးယင်းယူႇၼႂ်းဢႃႇယုသၢင်ႇထုၵ်ႇတႃႇႁဵၼ်းလိၵ်ႈၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၶဝ်လႆႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈသေ၊ ယွၼ်ႉလူၺ်ႈၵၢၼ်ၼႃႈႁိူၼ်းလႄႈ ယႃႇႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉလွင်ႈၶဝ်ႁႃ ပိၼ်ႇၺႃႇ။ ဝၢၼ်ႈမိူင်းလုၵ်ႈၼိုင်ႈ တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတူၵ်းတႅမ်ႇၼၼ်ႉမၼ်းဢိင်ၼိူဝ် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵၢပ်ႈပၢၼ် မိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉတႄႉ။ ပေႃးဝၢၼ်ႈမိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢိၵ်ႇၸီႇဝႅတ်ႉတ သၢႆၸႂ်ႁဝ်းၵေႃးတေၸၢင်ႈမီး လွင်ႈႁပ်ႉႁွင်း(ဢႃႇမၶၢမ်ႇ)မႃး။
8. မိူဝ်ႈဢၼ်လုၵ်ႈလၢင်းၽိတ်းပိူင်ႈမႃႈၼၼ်ႉ ယႃႇပေလႃႈလီႈပေႃႉႁႅမ်ၶဝ် လူဝ်ႇမေႃၸိၸမ်ႈ ၸႅၵ်ႇၽႄ လွင်ႈၽိတ်းလွင်ႈထုၵ်ႇသေပၼ်ႁႅင်းၶဝ်ႁႂ်ႈမူၼ်ႉမႄးၵႂႃႇ၊ ႁႂ်ႈၶဝ်ႈႁူႉဝႃႈတၢင်းၽိတ်းၼ်ႉ ပေႃးမူၼ်ႉမႄးယဝ်ႉတေၽိတ်းပွၵ်ႈလဵဝ်၊ ပေႃးဢမ်ႇမူၼ်ႉမႄးတေၽိတ်းၵႂႃႇတင်းၸူဝ်ႈ ယႃႇပေလႃႇယွႆႈ ထႃႉယွႆႈ၊ မၼ်းၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈလၢင်းၶၢၼ်ႉထွမ်ႇလႄႈ ဢမ်ႇယုမ်ႇယမ်။
9. ယႃႇပေသမ်ႉၵုင်ႇမုၼ်ပေႃႈမႄႈ ယွႆႈယွႆႈယႅမ်းယႅမ်း၊ လူဝ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ်ႁူႉဝႃႈလဵင်ႉလူၶဝ် သင်ႇသွၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ တႃႇႁႂ်ႈၶဝ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းလီ၊ ၵူၼ်းမိူင်းမီးၽွၼ်းလီ တႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈလႄႈ ဝႃႈတႃႇလဵင်ႉလူပေႃႈမႄႈပိူင်လဵဝ်၊ ပေႃးၶဝ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းလီ ၶဝ်ၵေႃႈတေႁူႉၵုင်ႇမုၼ်ပေႃႈမႄႈမႃးယဝ်ႉ။
10. လူဝ်ႇလႆႈမီးလူင်ႈၸမ်ၸႂ်ၵၼ်တင်း လုၵ်ႈလၢင်းတႃႇသေႇ၊ ယႃႇမိုင်ႉႁဵတ်းၵၢၼ်ပိူင်လဵဝ်၊ ပေႃးဝူၼ်ႉဝႃႈ လူဝ်ႇႁႃငိုၼ်းၼမ်ၼမ်၊ လုၵ်ႈမေးၸင်ႇတေတူဝ်ၸႂ်သိူဝ်းသႃႇၼႆသေ ဢမ်ႇမီးၽွင်းယၢမ်းတႃႇသင်ႇ သွၼ်လုၵ်ႈလၢင်းၸိုင် တေပဵၼ်လွင်ႈယၢၼ်ၵႆတင်းလုၵ်ႈလၢင်းပႅတ်ႈ၊ လုၵ်ႈလၢင်းတေဢမ်ႇမီးလွင်ႈ ဢုၼ်ႇၸႂ်ၼႂ်းႁိူၼ်း၊ လုၵ်ႈလၢင်းတေဢမ်ႇၶႂ်ႈယူႇႁိူၼ်း၊ တေလိူင်းပႅတ််ႈသေၸူဝ်းၵၼ်တင်းတႆးၵေႃႉ ၸၢင်ႈႁူၺ်းၵၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈဢမ်ႇလီ။
11. လူဝ်ႇလႆႈပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇၾၢင်ႁၢင်ႈလီယိူင်ႈ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼႆႉသူင်ယိူင်ႈၸွမ်းပေႃႈမႄႈ၊ ပေႃႈမႄႈႁဵတ်းၼႄလွင်ႈလီၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ ႁူႉလုၵ်ႈလၢင်းတေယိူင်ႈႁဵတ်းၸွမ်းလွင်ႈလီၵႃႈၼၼ်ႉ၊ ပေႃႈမႄႈႁဵတ်းၼႄလွင်ႈဢမ်ႇလီၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ လုၵ်ႈလၢင်းတေယိူင်ႈႁဵတ်းၸွမ်းလွင်ႈဢမ်ႇလီၵႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
12. လူဝ်ႇလႆႈႁႃတၢင်းႁူႉသႂ်ႇတူဝ်တႃႉသေႇ ၵွပ်ႈဝႃႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼႆႉ မေႃထွမ်ႇမေႃတူၺ်းၵူၺ်း၊ ပႆႇမေႃထတ်းသၢင်ႈၶေႃႈတႅၵ်ႇလႅင်းႁင်းၵူၺ်းလႄႈ လူဝ်ႇႁႂ်ႈၶဝ်ၵႆႉတွင်ႈထၢမ်ယူႇတႃႇသေႇ၊ ပေႃးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢမ်ႇမီး လွင်ႈပွင်ၸႂ်သေတွင်ႈထၢမ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈမေႃသပ်းလႅင်းပၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ ပေႃးပေႃႈမႄႈ လႃႈလီႈ သပ်းလႅင်းၼႄၸိုင် လိူဝ်သေၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈလၢင်းပွင်ႇၸႂ်ၽိတ်းပိူင်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ ပေႃးၶဝ်ႁူႉၶိုၼ်း လွင်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ၵမ်ႈလိုၼ်း လုၵ်ႈလၢင်းတေၸၢင်ႈလူမဝ် ထၢင်ႇလဵၵ်ႉပေႃႈမႄႈလူးၵွၼ်ႇ။ ပေႃးႁဝ်းယုမ်ႇယမ်ထၢင်ႇထိူမ်ဝႃႈ - ၵူဝ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈၵႂႃႇတွင်ႈထၢမ်ၽူႈႁူႉၶဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၼႄႉၼမ်းပၼ်လုၵ်ႈလၢင်းႁႂ်ႈၵႂႃႇထၢမ်ၽူႈႁူႉႁင်းၵူၺ်း။
13. လူဝ်ႇပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼုမ်ႇၼႆႉ ၶဝ်သူင်မီးတႆးၵေႃႉၼမ်သေ ယူႇႁူမ်ႈၵၼ် ယူႇပဵၼ်ၸုမ်းပဵၼ်ၸိူဝ်း၊ ၼင်ႇႁိုဝ်ၶဝ်တေဢမ်ႁူၺ်းၵၼ် ၵႂႃႇႁဵတ်းလွင်ႈဢမ်ႇလီၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈမေႃၸၼ်ၸႂ်ၶဝ်လႄႈ ပၼ်ႁႅင်းၶဝ်လၢႆၾၢႆႇ၊ လိူဝ်သေၵၢၼ်ပၢႆႈပၼ်ႇၺႃႇယဝ်ႉ ယင်ႈလူဝ်ႇလႆႈၸၼ်ၸႂ်ပၼ်ႁႅၼ်းၶဝ်-ႁႂ်ႈပေႃး သူင်ၵျိူၵ်ႈ-
    1. လွင်ႈလဵၼ်ႈႁႅင်းမဵဝ်းဢၼ်ၶဝ်ၵျိူၵ်ႈ၊ လိူဝ်သေမီးၽွၼ်းလီတႃႇပၢႆးယူႇလီယဝ်ႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ်မေႃ ၽွမ်ႉၵၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် လႄႈသွၼ်ႁႂ်ႈၶဝ်ႁူႉလွင်ႈပေႉ/လွင်ႈၵၢၼ်ႉ/လွင်ႈပွႆႇဝၢင်းပၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵၼ်ႈႁႅင်းၼႆႉ ယင်းၽိုၵ်းႁႂ်ႈၶဝ်မေႃတႅပ်းတတ်းၸႂ်လႅတ်းသႅဝ်း ႁႂ်ႈၶိုတ်းၸမ်ၽွင်းယၢမ်းထႅင်ႈလူး ၵွၼ်ႇ။
    2. ၵၢၼ်တွႆႇႁႆႇတိုင်ႈ/ၵႃႈဝႅၼ် ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၽိုၵ်းႁႂ်ႈ မီးၸႂ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၸိုၼ်ႈသႂ်ယဝ်ႉ ယင်းပဵၼ်လွင်ႈ ထိင်းသိမ်းၾိင်ႈငႄႈ ဢၼ်ပူႇမွၼ်ႇႁဝ်းႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉထႅင်ႈ။
    3. လိူဝ်သေလွင်ႈလဵၼ်ႈႁႅင်းလႄႈ လွင်ႈႁႆႇတိုင်ႈ/ၵႃႈဝႅၼ်ယဝ်ႉယင်းမီးထႅင်ႈၼတၢင်ႇပိူင် ဢၼ်ၸၢင်ႈ ၸၼ်ၸႂ်လႄႈ ပၼ်ႁႅင်းလုၵ်ႈလၢင်း ၽွင်းယၢမ်းၶဝ် ယူႇလၢႆၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၸႂ်ႉပဵၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇတူဝ်ၶဝ်၊ ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈ မေႃတူၺ်း မေႃလူလွမ် လၢမ်းၶၢတ်ႈတႃႈၶဝ်သူင်ၽၢႆႇလႂ်၊ ပေႃးဢမ်ႇၽိတ်းပိူင်ႈလွၵ်းလၢႆးသဵၼ်ႈတၢင်းလႄႈႁဵတ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈ ဢွၼ်ႇလႆႈလီၸိုင် တုၵ်ႇလီပၼ်ႁႅင်းၶဝ်တႄႉတႄႉ။

(င) ၶူးလႄႈလုၵ်ႈႁဵၼ်း၊ ၵူၼ်းသႅၼ်းၵွၼ်ႇလႄႈၵူၼ်းၼုမ်ႇ

ၶေႃႈပွၼ်ႈၸႂ်

ၶူးလႄႈၵူၼ်းသႅၼ်းၵွၼ်ႇ လူဝ်ႇလႆႈဢဝ်ၸႂ်ႁၵ်ႉ ၸႂ်သိုဝ်ႈယူဝ်းသေ လဵင်ႉလူယုၵ်ႉၸၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းလေႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းလႄႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵေႃႈလူဝ်ႇၼပ်ႉထိုင်ၵူဝ်ယမ် ၵေႃႉပဵၼ်ၶူးလႄႈၵူၼ်းသႅၼ်းၵွၼ်ႇ လႄႈ ၵူၼ်းထဝ်ႈ လူၺ်ႈၼမ်ႉၸႂ်ဢၼ်သိုဝ်ႈယူဝ်းၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ။

လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ

တေႃႇၶူး လႄႈ ၵူၼ်းသႅၼ်းၵွၼ်ႇ

သြႃႇၶူးဝႃး လႄႈ ၵူၼ်းႁုၼ်ႈသႅၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမီးတၢင်းႁူႉၼမ် တူဝ်ထူပ်းတႃႁၼ်ၼမ်လႄႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် ႁဝ်းလီၶဝ်ႈႁႃတွင်ႈထၢမ်ႁဵၼ်းႁူႉ ႁႃႁွမ်ဢဝ်တၢင်းႁူႉႁၼ်၊ လွင်ႈလၢတ်ႈၸႃတေႃႇၶဝ်ၸဝ်ႈၼႆႉ လူဝ်ႇမီးတၢင်းဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇယဵၼ်ႇငႄႈ၊ မီးၼႃႈတႃၼပ်ႉထိုင်ၵူဝ်ယမ်ၶဝ်ၸဝ်ႈ၊ မိူဝ်ႈၶဝ်ၸဝ်ႈသင်ႇသွၼ်ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇဝႆႉၸႂ်ၼိမ်သေ တုင်းထွမ်ႇဢဝ်လီလီ၊ ပိၵ်ႉသမ်ႉမီးဢၼ်ဢမ်ႇမႅၼ်ႈၸႂ်ဢမ်ႇႁၼ်လီသေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈတွပ်ႇထဵင်ပွင်ႉလႃႇၶိုၼ်း၊ လူဝ်ႇမေႃပၼ်သရေႇၼႃႈတႃၶူးဝႃး လႄႈ ၵူၼ်းသႅၼ်းၵွၼ်ႇၶဝ်။

တေႃႇလုၵ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇ

လုၵ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်းတူင်ႉၼိုင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း၊ ပေႃးၵူၼ်းၼုမ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းလီမီးတၢင်းႁူႉၸိုင် တေႁဵတ်းႁႂ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်လီတွၼ်းၵႂႃႇ။ ၼင်ႇႁိုဝ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇ တေလီတေၶိုၼ်းယႂ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၶူးဝႃးလႄႈၵူၼ်းသႅၼ်းၵွၼ်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ တေလႆႈဝႆႉၸႂ်ၼိမ်ၸႂ်ယၢဝ်း မီးၸႂ်ၸေႇတၼႃႇလီသေ သင်ႇသွၼ်ပၼ် ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်ၵူၼ်းလီၵူၼ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ။ ဝႆႉၸႂ်ယၢဝ်းသေသပ်းလႅင်းပၼ်၊ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတေဢမ်ႇလႆႈမီးတေႃးသ၊ ယႃႇႁႂ်ႈၸႂ်ႉၵႂၢမ်းထႃႉ လႃႇပွင်ႉၼႄးပၼ်တၢမ်ႇသေသွၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းလုၵ်ႈလၢၼ်။ လီမီးၸႂ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၶဝ်ၵေႃႈမီးတၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်ၸွမ်းၼင်ႇဢႃႇယုၶဝ်ယူႇ။ ယႃႇပေႁၼ်ဝႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇႁူႉသင်သေၸွမ်းသင်ႇသွၼ်ၶဝ် တႃႇသေႇ။ ၶတ်ႈၸႂ်ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၸႂ်တၢင်းႁဵတ်းၶဝ်သေၵွၼ်ႇ၊ ပေႃးတႅၵ်ႇလႅင်းဝႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇၽႂ်ၼႆ ၸင်ႇသပ်းလႅင်းၼႄတီႈၽိတ်းတီႈထုၵ်ႇ၊ ယႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းၼုမ်ႇၵူၼ်းသႅၼ်းၵွၼ်ႇ တႅၵ်ႇယၢၼ်ၵၼ်၊ ၵူၼ်းသႅၼ်းၵွၼ်ႇလူဝ်ႇမေႃယွမ်းႁပ်ႉ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၵၢပ်ႈၸွမ်းပၢၼ်။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတဵၵ်းၸႂ်ႉႁႂ်ႈၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ်ႁဵၼ်းလၢႆးၵဝ်ႇလၢႆးမွၼ်ယူႇသေႇသေႇ။ လူဝ်ႇမေႃတူၺ်းဢၼ်လႂ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈပၢၼ် တေမီးၽွၼ်းလီလႄႈ သရေႇၼႃႈတႃတႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းသေ ပၼ်ႁႅင်းၶဝ်ၵႂႃႇ။ ဢမ်ႇလီမီးၸႂ်ဝႃႈ ဢၼ်ႁဝ်းဢမ်ႇႁူႉ ဢမ်ႇတွၼ်ႉႁၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇဢမ်ႇလီ။ လူဝ်ႇမေႃထတ်းသၢင်ႈတူၺ်း ၽွၼ်းလီၶၢဝ်းယၢဝ်းၶၢဝ်းပွတ်းသေ ပၼ်ႁႅင်းဢမ်ႇၼၼ်သၢၼ်ၶတ်းၵႂႃႇ။ လူဝ်ႇသႂ်ႇၸႂ်လွင်ႈမေႃဢဝ်ၼမ်ႉၸႂ်ၶဝ်သေၵုမ်းတူၺ်းၵႂႃႇၸွမ်း။

(ၸ) သင်ႇၶႃႇ လႄႈ တၵ်ႈၵႃႇ

ၶေႃႈပွၼ်ႈၸႂ်

သင်ႇၶႃႇရႁၢၼ်းၶွင်သႃႇသၼႃႇလႂ်ဢမ်ႇဝႃႈ လူဝ်ႇပဵၼ်တီႈဢိင်ၸႂ်ၶွင်ၵူၼ်းယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉသ ေသွၼ်ႁႂ်ႈၵူၼ်းမီးၸႂ်လီတၢင်းယၢမ်ႈလီ၊ မေႃယူႇၸွမ်းၵၼ်လူၺ်ႈၸႂ်ႁၵ်ႉၸႂ်ၵႂၢင်ႈတေႃႇၵၼ် ၸွႆႈထႅမ်ၵၼ် ၼင်ႇႁိုဝ်ၶွပ်ႇဝူင်းၵူၼ်းပေႃးတေမီးလွင်ႈၵတ်းယဵၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵႂႃႇ။

ၽၢႆႇတၵ်ႈၵႃႇၵေႃႈ လီယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇသေ တိုဝ်းၵမ်ၸွမ်းလႄႈပၼ်ႁႅင်းၵႂႃႇ ၼင်ႇႁိုဝ် သႃႇသ ၼႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇတေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁိူဝ်ႈႁိူင်း။ ၽၢႆႇၼိုင်ႈ သႃႇသၼႃႇပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယုမ်ႇသေတႃႉၵေႃႈ လူဝ်ႇမေႃၼပ်ႉထိုဝ်ပၼ်လႄႈပၼ်ႁႅင်းၵႂႃႇ။

လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ

ပေႃးၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းၶွပ်ႇဝူင်းသႃႇသၼႃႇယဝ်ႉ လူဝ်ႇမေႃလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁဵတ်းၸွမ်း ၾိင်ႈထုင်းသႃႇသၼႃႇၼၼ်ႉ။ သႃႇသၼႃႇမီးၼမ်လႄႈ တီႈၼႆႈဢမ်ႇၸၢင်ႈတႅမ်ႈလႆႈမူတ်း။ တေပၼ်တီႈတႅၵ်ႈၸွမ်း သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထ ဢၼ်လဵဝ်ၵွၼ်ႇ။

ပေႃးၵႂႃႇတီႈဝတ်ႉတီႈၵျွင်း

1. တေလႆႈဝႆႈသႃ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ တေလႆႈဢဝ်လၢႆးတႆးထႆးသေ ႁွမ်းမိုဝ်းယုၵ်ႉဝႆႈ။ မိုဝ်းတေဢမ်ႇလႆႈသုင်ပူၼ်ႉၽႅဝ်၊ မိူဝ်ႈၶုပ်ႉဝႆႈၼၼ်ႉ မိုဝ်းတေလႆႈဝႆႉၸူဝ်ႈသူပ်း၊ တေလႆႈဝႃႈသႃထု သၢမ်ၵမ်း၊ ဝႃႈလွႆးလွႆး-ဝႃႈၼႂ်းၸႂ်ၵေႃႈလႆႈ။ သႃႇထုၼိုင်ႈၵမ်တေလႆႈၶုပ်ႉဝႆႈၼိုင်ႈၵမ်း၊ တေလႆႈၼင်ႈၶုပ်ႉၶဝ်ႇတႅတ်ႈတႅတ်ႈ၊ မူပ်ႇဝႆႈလူင်းတႅတ်ႈတႅတ်ႈ၊ မူပ်ႇဝႆႈယဝ်ႉ မိူဝ်ႈလုၵ်ႉၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ဝႆႉတူဝ်တင်ႈသိုဝ်ႈ၊ ယႃႇပေၵူမ်ႈၼႃႈ ယႃႇပေၵိူင်းႁူဝ်ၵိူင်းတူင်၊ ယႃႇပေဝၢႆႇသၢႆႉဝၢႆႇၶႂႃ၊ ဝႆႉတူဝ်ၼိမ်ၸႂ်ၼိမ်လီလီ၊ ႁႂ်ႈပေႃးလီလူလီတူၺ်း ႁႂ်ႈပေႃးၵိုင်ႇၶဝ်ႈပဵၼ်ၶိူဝ်းလီပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ။
2. ပေႃးယဝ်ႉ ဝၢႆႇၼႃႈၵႂႃႇ တၢင်းဢၼ်ၸဝ်ႈတူၼ်ၶူး ၵွၼ်းဝတ်ႉၵွၼ်းၵျွင်းၼၼ်ႉသေဝႆႈသႃသၢမ်ၵမ်းထႅင်ႈ။

ပေႃးဝႆႈသႃယဝ်ႉ တေလႆးၼပ်ႉယမ်တူင်ႉတၵ်ႉၵႂၢမ်းၵတ်းယဵၼ်မႂ်ႇသုင်ၸွမ်းၼင်ႇၾိင်ႈထုင်း ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ႁဝ်းတူင်ႉတၵ်ႉမိူဝ်ႈႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ်။

လၢႆးဝႆႈၽြႃးလႄႈသင်ႇၶႃႇ

1. ၼင်ႈၶုပ်ႉၶဝ်ႇဝႆႉဝၢင်းတူဝ်သိုဝ်ႈ၊ ႁွမ်းမိုဝ်းဝႆႉတီႈၼႃႈဢူၵ်း။
2. ယုၵ်ႉမိုဝ်းဝႆႈ ႁႂ်ႈႁူဝ်မႄႈမိုဝ်းတိူဝ်ႉၼႃႈၽၢၵ်ႇ ၵူမ်ႈႁူဝ်လူင်းဢိတ်း။
3. မူပ်ႇလူင်းႁႂ်ႈတႅတ်ႈတႅတ်ႈ ၽႃႇမိုဝ်း လင်တိၼ် ငွၵ်းသွၵ်ႇ ႁူဝ်ၶဝ်ႇ ႁႂ်ႈတႅတ်ႈတိူဝ်ႉပိုၼ်ႉၼင်ႇၵၼ်၊ ႁႂ်ႈၼႃႈၽၢၵ်ႇလူင်းတိူဝ်ႉပိုၼ်ႉသေဝႃႈ ’သႃထု’။ လုၵ်ႉၶိုၼ်းႁဵတ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ႁၢင်ႈထိ(1) ၼႆသေဝႆႈ(3)ၵမ်း။ ပေႃးဝႆႈ ယဝ်ႉၸင်ႇဝႆႈသင်ႇၶႃႇ၊ လၢႆးဝႆႈမိူၼ်ၵၼ်တင်းဝႆႈၽြႃး။

မိူဝ်ႈတေလူႇတၢၼ်း

1. ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင်ၶဝ်ဢဝ်တီႈယူႇ။
2. ၽူႈမီးၸၼ်ႉၵၢၼ်တၼ်းႁဵင်းၶဝ်ဢဝ်တီႈယူႇ။
3. ၸၢႆးၶဝ်တင်းလၢႆ ၼင်ႈၶပ်ႉပဵၼ်ထႅဝ် ဢဝ်တီႈယူႇၸွမ်းထႅဝ်ၽႂ်မၼ်း။
4. ယိိင်းၶဝ်ၼႆၵေႃႈ ၼင်ႈၶုပ်ႉၶဝ်ပဵၼ်ထႅဝ်ဢဝ်တီႈယူႇၸွမ်းထႅဝ်ၽႂ်မၼ်း-ႁႂ်ႈပေႃးလီလူလီတူၺ်း။
5. မိူဝ်ႈတေလူႇၼၼ်ႉ ႁူဝ်လူႇပူႇၸၢၼ် ပူႇပၢၼ်းယိပ်းၽိူတ်မွၵ်ႇသေ ၵၢဝ်ႇလူႇတႃႇၼတၢင်းတၢၼ်း။ မိူဝ်ႈၽွင်း ”ပူႇၵမ်မွၵ်ႇ” ယိပ်းၽိူၼ်မွၵ်ႇသေတိုၵ်ႉၵၢဝ်ႇယူႇၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ပရိသၢတ်ႈၵူၼ်းတင်းလၢႆတေဢမ်ႇလႆႈမေႃး။ တေဢမ်ႇလႆႈလုတ်ႇလႅၼ်းယႃႈ၊ တေဢမ်ႇလႆႈယဝ်ႉယွၵ်ႇၵၼ်၊ တေဢမ်ႇလႆႈဝၢႆႇသၢႆႉဝၢႆႇၶႂႃႇ၊ တေဢမ်ႇလႆႈၵူမ်ႈၼႃႈ၊ တေဢမ်ႇလႆႈ ၵိူင်းႁူဝ်ၵိူင်းတူဝ်ၵႂႃႇ တၢင်းသၢႆႉတၢင်းၶႂႃ၊ တေဢမ်ႇလႆႈငဝ်ၼွၼ်း၊ တေလႆႈယူႇၼိမ်ၼိမ်မီးဢိင်ႇသရေႇလီလီ။ ပေႃးႁူဝ်လူႇပူႇပၢၼ်း ယွင်ႈၽိူၼ်မွၵ်ႇၵၢပ်ႈယဝ်ႉ မၼ်းတေဢွၼ်ပရိသၢတ်ႈၵူၼ်းတင်းလၢႆ ၵၼ်ႇတေႃးဢေႃႈၵႃႇသ ဝႃႈၸွမ်းႁူဝ်လူႇပူႇပၢၼ်ႈလီလီ၊ ဝႃႈၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ၊ ယႃႇပေဝႃႈပူၼ်ႉပိူၼ်ႈ၊ ထွမ်ႇပူႇပၢၼ်းသေဝႃႈၽဵင်ႇၽဵင်ႇ ပေႃးၵႂၢမ်းၵၼ်ႇတေႃႈယဝ်ႉ သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈတေပၼ်ၽွၼ်း။ ပေႃးပၼ်ၽွၼ်းယဝ်ႉ ပူႇပၢၼ်းတေဢွၼ်ၶၢမ်ႇသိၼ်ႁႃႈ၊ ၼႆႉၵေႃႈထွမ်ႇသေ ဝႃႈၸွမ်းပူႇပၢၼ်းလီလီ၊ ပေႃးမုၼ်ၸဝ်ႈဢွၼ်ဝႃႈၼႆၵေႃး ဝႃႈၸွမ်းလီလီၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ။ ၽွင်းၸဝ်ႈသင်ႇၶႃႇၶဝ်ဝၢၼ်းပရိတ်ႈမဵတ်ႉတႃႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁႂ်ႈလႆႈယူႇယဵၼ်ယဵၼ်ၼိမ်ၼိမ်သေ တုင်းထွမ်ႇဢဝ်။ ၽွင်းၼၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇယုၵ်ႉမိုဝ်းဝႆႈ ၶႂ်ႈဢဝ်မိုဝ်းဝၢင်း ဝႆႉၼိူဝ်ၶႃသေထွမ်ႇ ၵေႃႈလႆႈယူႇ။ မိူဝ်ႈလႂ်မုၼ်ၸဝ်ႈဝၢၼ်ႈပရိတ်ႈသုတ်းလႄႈသင် ပၼ်ဢေႃးဝႃႇတသုတ်းလႄႈသင် ႁႂ်ႈယုၵ်ႉမိုဝ်းဝႆႈသႃတုသၢမ်ၵမ်းႁူမ်ႈၶေႃႈႁူမ်ႈသဵင်ၵၼ်။
6. လွင်ႈယၢတ်ႇၼမ်ႉ - ၵွၵ်းၼမ်ႉယၢတ်ႇ တေလႆႈဢဝ်ၵွၵ်းၵႅဝ်ႈဢၼ် ႁၢင်ႈလီ(ဢမ်ႇၼၼ်) ငွႆးဢွၼ်ႇ ဢၼ်ႁၢင်ႈလီ (ဢမ်ႇၼၼ်) ပေႃးဢမ်ႇမီးၵွၵ်းငွႆးၵေႃႈ ဢဝ်ၵွၵ်းယူဝ်းယူဝ်းလႆႈယူႇ။ ယႃႇပေယၢတ်ႇသႂ်ႇၼႂ်းၵွၵ်းထူမ်ႇ၊ တေလႆႈယၢတ်ႇသႂ်ႇၼႂ်းဢၢင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဝၢၼ်ႇၸွၵ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵွၵ်းဢၼ်တၢင်းယႂ်ႇမွၵ်ႈသၢင်ႇထုၵ်ႇ။ ယတ်ႇၼမ်ႉသၢမ်ပိူင် -
   1. မုၼ်ၸဝ်ႈႁေႃးလွတ်ႈၵႂၢမ်းယၢတ်ႇၼမ်ႉပၼ်။
   2. ပူႇပၢၼ်းႁေႃးလွတ်ႈၵႂၢမ်းယၢတ်ႇၼမ်ႉပၼ်။
   3. ၸဝ်ႈတႃႇၼ ၵေႃႉဢၼ်လူႇတၢၼ်းၼၼ်ႉႁေႃးလွတ်ႈဢဝ်ႁင်းၵူၺ်း - မီးသၢမ်ပိူင်ၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းယၢတ်ႇၼမ်ၼၼ်ႉ ပရိသၢတ်ႈၵူၼ်းတင်းလၢႆ တေလႆႈယူႇတဵတ်ႇတဵတ်ႇယဵၼ်ယဵၼ် ဝႆႉတူဝ်ၼိမ်ၼိမ်၊ ဢမ်ႇလႆႈဝၢႆႇသၢႆႉဝၢႆႇၶႂႃသေလၢတ်ႈတေႃႇၵၼ်၊ ဢမ်ႇလႆႈလုတ်ႇလႅင်းယႃႈဢူမ်ပူႉၵိၼ်တၢင်းၵိၼ်ဢူၼ်မေႃး၊ တေဢမ်ႇလႆႈၵွတ်ႇႁူဝ်ၶဝ်ႇသေလႅၼ်းတိၼ်ၶိုၼ်ႈတၢင်းသင်ႇၶႃႇၼင်ႈ။ ပေႃးၵႂၢမ်းယၢတ်ႇၼမ်ႉသုတ်းယဝ်ႉႁႂ်ႈၽွမ်ႉၵၼ်သႃထုႁူမ်ႈၶေႃႈၸွမ်းၵၼ်ၵူႈၵေႃႉ။
7. ပေႃးၵႂၢမ်းယၢတ်ႇၼမ်ႉယဝ်ႉ ႁူဝ်လူႇပူႇပၢၼ်းတေၶိုၼ်းၵၼ်ႇတေႃး ရတၼႃႇၸဝ်ႈတင်းသၢမ်ၼႆၵေႃႈ ၵူၼ်းတင်းလၢႇဢွၼ်ၵၼ်ထွမ်ႇသေဝႃႈၸွမ်းပူႇပၢၼ်ႈလီလီၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးပူႇပၢၼ်းဢွၼ်ၵၼ်ႇတေႃႈယဝ်ႉ မုၼ်ၸဝ်ႈတေပၼ်ပွၼ်းမင်ႇၵလႃႇ၊ ပေႃးပွၼ်းသုတ်းယဝ်ႉ ႁႂ်ႈဢွၼ်ၵၼ်သႃထုႁူမ်ႈသဵင်သၢမ်ၵမ်း၊ ပေႃးသႃထုယဝ်ႉၵေႃႈ ၵၢၼ်လူႇတၢၼ်းပဵၼ်ဢၼ််ယဝ်ႉတူဝ်ႈလီငၢမ်းယဝ်ႉ။
8. ဝၢႆးလူႇတၢၼ်ႈယဝ်ႉ မိူဝ်ႈတေလူင်းဝတ်ႉၵျွင်းၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈလုၵ်ႉသိုဝ်ႈၽႂ်မၼ်းလီလီ၊ ယႃႇပေႇဢူၼ်မေႃး၊ ယႃႇပေဝၢင်းတိၼ်ႁႅင်း။
9. လွင်ႈၵိၼ်တၢင်းၵိၼ်ၼႂ်းဝတ်ႉ ၼႂ်းဝၢင်းဝတ်ႉလုတ်ႇလႅၼ်းယႃႈၼၼ်ႉ ၸေႈႁေႃႇတၢင်းၵိၼ်တွင်ႁေႃႇတၢင်းၵိၼ် ပိူၵ်ႇမၢၵ်ႇဝၼ်းဝၢႆႇလႂ် လႅၼ်းယႃးပွတ််းလႂ် ယႃႇပေပႅတ်ႈဝူၺ်ႇ၊ မေႃၵိၼ်ၵေႃႈႁႂ်ႈမေႃၵဵပ်းၽဵဝ်ႈလီလီ။ လွင်ႈလႆႈၶိုၼ်ႈဝတ်ႉ ဝႆႈသႃပုတ််ႉထၸဝ်ႈလႄႈသင်၊ ဝႆႈသႃသင်ႇၶႃႇသႃႇမၼေႇလႄႈသင် လႆႈလူႇလႆႈတၢၼ်းလႄႈသင်၊ လႆႈထူပ်းလႆႈႁၼ်ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင် ဢိၵ်ႇၽူႈမီးတၢင်းႁူႉႁၼ်ၼမ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်မင်ႇၵလႃႇ ဢၼ်ပၼ်လွင်ႈၵတ်းယဵၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလွၼ်ႉလွၼ်ႉလႄႈ ႁႂ်ႈလႆႈမီးၸႂ်ၸိုၼ်ႈသႂ်သေ ၶိုၼ်ႈဝႆႈၶိုၼ််ႈလူႇၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။